Sentenza do TXUE sobre cláusula chán e retroactividad do 21 de decembro de 2016

sentenza-do-txue-sobre-clausula-chan

Con data 21 de decembro de 2016 o Tribunal de Xustiza da Unión Europea, Gran Sala, ditou unha sentenza de enorme relevancia nos asuntos acumulados C‑154/15, C‑307/15 y C‑308/15, “caso Gutiérrez Naranjo”; ligazón a texto completo da sentenza aquí, ligazón a nota de prensa oficial aquí (por certo, non se fíe en absoluto do texto da nota de prensa, que non reflicte a realidade, e por tanto tampouco se fíe de quen fala da sentenza sobre a base da nota de prensa), ligazón á documentación oficial do tema na web do TXUE aquí. Non se confunda nin deixe que lle confundan, pois non se trata só dunha sentenza en materia de cláusula adoito, nin sequera en materia de abusos da banca. É iso, por suposto, pero tamén moitísimo máis e moitísimo máis importante: unha sentenza esencial de alcance incalculable para moito máis que para o sistema bancario ou para préstamos hipotecarios, e que afecta a todo o Dereito do Consumo en absolutamente todos os temas e a toda a Unión Europea, e probablemente extensible tamén mesmo a supostos distintos do Dereito do Consumo, e que por tanto aféctanos a todos os consumidores e empresarios e profesionais, ou sexa, a todos, ademais de afectar o sistema xudicial. Á parte, por suposto, de despexar esta sentenza sensiblemente a situación en España en materia de cláusula adoito e restitución do cobrado indebidamente polos bancos por cláusulas chán nulas. É unha sentenza de redacción clara e concisa, de enormes posibilidades, e pon en evidencia erros graves do sistema económico e xudicial español. Nun post, aínda que sexa tan extenso como este, resulta imposible abarcar todos os aspectos e implicacións nun tema que de xeito evidente xerará inxente bibliografía e probablemente máis xurisprudencia durante anos; centrareime nalgúns, e por suposto non só vou tratar de cláusula chan.

E non quero deixar de mencionar que coincidindo con que saísen á luz casos de abusos bancarios masivos, a resposta do lexislador naquel momento, é dicir, do Partido Popular con maioría absoluta, foi impoñer taxas xudiciais inconstitucionais para reclamar os dereitos no xulgado, e no mesmo importe ao consumidor que para a gran empresa, e a día de hoxe unha PEME e unha ONG que queiran reclamar contra o seu banco teñen que seguir pagando taxas xudiciais. E non se esqueza tampouco que se o TXUE ditou esta sentenza que pon no seu sitio a retroacción absoluta de efectos en caso de cláusulas nulas conforme ao dereito do Consumo, foi contra o criterio do Avogado do Estado español que actuou ante o TXUE, e que a orixe de todo isto, a sentenza do Tribunal Supremo do 9 de maio de 2013 que impuxo esa limitación de efectos restitutorios agora desautorizada polo TXUE, ten esa limitación porque o pediu o Ministerio Fiscal. Lexislador, Ministerio Fiscal, Tribunal Supremo e Avogado do Estado, e enfronte, o consumidor.

1.- O que de verdade estaba en xogo con esta sentenza do TXUE e o que o TXUE decidiu.

Sexamos claros: o que estaba aquí en xogo con esta sentenza do TXUE do 21 de decembro de 2016 é o propio concepto básico de Dereito do Consumo a teor do cal quen abusa nunca pode verse beneficiado polo seu propio abuso, e por tanto é responsable dos prexuízos na súa integridade, e debe restituír ao consumidor prexudicado todo o cobrado de máis; é dicir, a regra básica de que unha declaración xudicial do carácter abusivo debe ter como consecuencia o restablecemento da situación de feito e de Dereito, sen quedar o consumidor vinculado nin prexudicado polo que non debeu asinarse. Iso era o que se discutía, e non as cláusulas chán, que son só a ocasión de que se discutise esta importantísima cuestión no TXUE, pero que non eran o que en realidade, nin só, discutíase nin se decidiu. E decidiuse moito máis que sobre cláusula chán, pois, deixando ben claro que en todo tipo de temas de Dereito do Consumo e para toda a Unión Europea a anómala formulación que se seguiu en España de limitar a restitución íntegra ao consumidor do indebidamente percibido polo empresario ou profesional é inadmisible.

Esta sentenza é unha puñada na mesa que dá o TXUE, como gráficamente descríbeo un amigo xurista experto. E si, eu tamén o creo así, pero unha puñada na mesa non só para España e non só para cláusula chán nin temas hipotecarios, senón con efectos xerais, clarísimos, para todo tipo de temas e para toda a Unión Europea. Despois desta sentenza calquera país da UE que teña a tentación de limitar os efectos retroactivos da nulidade dunha cláusula en beneficio do abusador tentarase moito a roupa.

No caso concreto de cláusula chán e retroactividad aínda non se terminou de decidir polo TXUE este tema en todos os seus puntos; quedan aínda sen resolver varias cuestións prejudiciales análogas expostas por máis tribunais españois, á parte das tres acumuladas que resolveu, e aínda que, dada a claridade dos termos do fallo, non é previsible que posteriores sentenzas sobre esas outras cuestións prejudiciales modifiquen substancialmente o xa decidido polo TJUE, haberá que estar pendentes.

Vaiamos á literalidad do fallo da sentenza do 21 de decembro de 2016:

“En virtude de todo o exposto, o Tribunal de Xustiza (Gran Sala) declara:

O artigo 6, apartado 1, da Directiva 93/13/CEE do Consello, do 5 de abril de 1993, sobre as cláusulas abusivas nos contratos celebrados con consumidores, debe interpretarse no sentido de que se opón a unha xurisprudencia nacional que limita no tempo os efectos restitutorios vinculados á declaración do carácter abusivo, no sentido do artigo 3, apartado 1, de dicha Directiva, dunha cláusula contida nun contrato celebrado cun consumidor por un profesional, circunscribindo tales efectos restitutorios exclusivamente ás cantidades pagas indebidamente en aplicación de tal cláusula con posterioridade ao pronunciamiento da resolución xudicial mediante a que se declarou o carácter abusivo da cláusula en cuestión.”

O fallo da sentenza -outra cousa é o resto do texto, naturalmente- nada di sobre cláusula adoito nin tema hipotecario.

O fallo establece unha doutrina con carácter xeral: ningún tribunal nacional pode impedir a aplicación da regra xeral a teor da cal se unha cláusula é abusiva nun contrato cun consumidor ese consumidor ten dereito a unha restitución non limitada a pagos indebidos posteriores á sentenza concreta que declare a abusividad da cláusula.

E tanto é así que non só o TXUE desmárcase no seu fallo das conclusións do Avogado Xeral en canto ao caso concreto de cláusula adoito e retroactividad en España, senón que pode afirmarse que aproveitou para ditar unha doutrina máis ampla e absolutamente clara que despexe dúbidas para calquera caso futuro de Dereito do Consumo en calquera ámbito, sexa ou non de cláusula adoito, sexa ou non bancario.

Cotéxese o que dixo o TXUE nese fallo co que o Avogado Xeral Sr. Paolo Mengozzi presentadas o 13 de xullo de 2016 nas súas conclusións, ligazón aquí, pediu que dixese, que foi o seguinte:

“Tendo en conta das anteriores consideracións, suxiro ao Tribunal de Xustiza que responda do seguinte modo ás cuestións prejudiciales expostas polo Xulgado do Mercantil n.º 1 de Granada e a Audiencia Provincial de Alacante:

«O artigo 6, apartado 1, da Directiva 93/13/CEE do Consello, do 5 de abril de 1993, sobre as cláusulas abusivas nos contratos celebrados con consumidores, entendido á luz dos principios de equivalencia e de efectividade, debe interpretarse no sentido de que, nas circunstancias propias dos litixios principais, non se opón á decisión dun órgano xurisdicional supremo mediante a que este declara o carácter abusivo das cláusulas “chan”, ordena que cese a súa utilización e que se eliminen dos contratos existentes e declara a súa nulidade limitando, ao mesmo tempo, en atención a circunstancias excepcionais, os efectos, restitutorios en particular, desa nulidade á data en que ditou a súa primeira sentenza nese sentido.»”

O Avogado Xeral solicitou pois unha declaración do TXUE moi concreta, circunscrita a tribunais supremos e ao caso de cláusulas chán, e, como pode apreciarse, favorable absolutamente á banca, e en atención ademais a indeterminadas e innominadas circunstancias excepcionais apreciables ninguén sabe como polos tribunais nacionais, o que abriría unha brecha xurídica de impredicibles consecuencias ao principio básico en Dereito de Consumo de restitución íntegra e deixándo encima á total inseguridade xurídica de decisións xurisprudenciales non controlables para outros moitos casos análogos, bancarios e non bancarios.

Como as sentenzas hai que entendelas no seu contexto procesual, é indispensable remitirse ás cuestións prexudiciales que deron lugar a esta sentenza. E a este respecto, non esquezamos que se o TXUE pronunciouse aquí é porque diversos xuíces e tribunais españois pediron ao TXUE que se pronuncie, ao non convencerlles o criterio do Tribunal Supremo español, e ningún deles estaba legalmente obrigado a formular esas cuestións prexudiciales incluso se as partes interesadas pedíronllo. Que as partes de cada preito puideron facer alegacións en cada preito e ante o TXUE, por suposto, e é moi valioso o esforzo dos seus avogados, ninguén o dubida, e como non ser moi consciente diso sendo avogada, e recoñecelo; aínda que quen decidiu elevar as cuestións prexudiciales foron uns xuíces e maxistrados que poderían lexitimamente non facelo, e a tamén importante decisión sobre o texto concreto de cada cuestión prejudicial, que é a que dá lugar ao pronunciamiento do TXUE e ademais condiciónao, é só súa, e súa a responsabilidade da redacción concreta da cuestión prexudicial, e as cuestións prexudiciales non é tecnicamente fácil expolas e non infrecuente que o TXUE as inadmita.

Deberían reflexionar os nosos políticos sobre como e por que a esperanza e a solución a problemas graves veñen unha e outra vez da Unión Europea e non dos nosos organismos internos de control. Obsérvese que, s.e.u.o., non consta que por ningún xulgado formulouse cuestión de inconstitucionalidade ao Tribunal Constitucional español por motivos análogos que podería quizá fundamentarse, aínda que non fose sinxelo; se a hai, agradecería que se me dixese cando e por quen. Se en efecto isto é así, unha vez máis os tribunais españois non tiveron máis remedio que, ou preferiron, dirixirse ao TXUE en temas graves, que dá resposta incomparablemente máis rápida que o TC español, e, por que non dicilo se é certo, moito menos politizada e máis aberta.

Das tres cuestiones prexudiciales acumuladas resoltas nesta sentenza, a C‑154/15 plantexada polo Xuzgado do Mercantil n.º 1 de Granada, asunto Gutiérrez Naranjo c/ Cajasur, a C‑307/15 plantexada pola Audiencia Provincial de Alicante, asunto Palacios Martínez c/ BBVA, e a C‑308/15 plantexada pola Audiencia Provincial de Alicante, asunto Irles López y Torres Andreu c/ Banco Popular Español,, non todas teñen o mesmo enfoque. Só o Xulgado Mercantil de Granada formulou a cuestión prejudicial en termos abstractos, para calquera tipo de contratos e sen mencionar sequera a cláusula chán. Eran moitos os posibles enfoques que a redacción das tres cuestiones prexudiciales permitían, e poderían mesmo ser máis, de acumularse as outras cuestións prexudiciales xa expostas.

Porque por exemplo, a cuestión prejudicial do Xulgado de Granada circunscribíase ao caso de accións individuais, e o TXUE decidiu en termos tan amplos que abarca mesmo o caso de accións colectivas; podendo o TXUE cinguirse ao caso da acción individual, non o fixo. Eliminouse pois toda controversia; sexa acción individudal ou do tipo que sexa, non é posible que se limiten os efectos restitutorios completos.

Non esquezamos que isto é unha cuestión controvertida e que a sentenza do Tribunal Supremo do 25 de maio de 2015, ligazón aquí, contén un voto particular dos maxistrados Sres. Orduña e Ou?Callaghan sobre a extensión da limitación á restitución a casos distintos da acción de cesación que deu lugar á sentenza do 9 de maio de 2013.

E de todos os posibles enfoques, o TXUE escolleu o que resolve defitivamente a cuestión  en todo tipo de materias de Dereito do Consumo e que dificilmente permitirá ulteriores matizacións.

Ler máis sobre o artigo aquí

Anuncios

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: